Urologia

Zapalenie układu moczowego

Medic House

Zakażenie układu moczowego (ZUM) to pojęcie szersze niż zapalenie pęcherza. Obejmuje zakażenia w różnych odcinkach dróg moczowych, od pęcherza po nerki, a ich przebieg bywa bardzo różny. Najczęstszą postacią jest zapalenie pęcherza, czyli zakażenie ograniczone do dolnych dróg moczowych. Większość przypadków wywołuje bakteria Escherichia coli pochodząca z przewodu pokarmowego.

Zapalenie pęcherza a zakażenie układowe

Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Urologicznego (EAU) z 2026 roku odeszły od dawnego podziału na zakażenia „powikłane” i „niepowikłane”. Dziś rozróżnia się dwie sytuacje na podstawie objawów:

  • Zakażenie miejscowe, czyli zapalenie pęcherza. Występują objawy ze strony dolnych dróg moczowych: pieczenie przy oddawaniu moczu, częstomocz, parcia naglące, ból nad spojeniem łonowym. Nie ma objawów ogólnoustrojowych.
  • Zakażenie układowe, na przykład odmiedniczkowe zapalenie nerek lub zapalenie gruczołu krokowego. Pojawiają się gorączka, dreszcze i pogorszenie stanu ogólnego, czasem razem z objawami miejscowymi.

To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, bo obie sytuacje wymagają innego postępowania. Osobno ocenia się czynniki ryzyka, które mogą utrudnić leczenie, takie jak ciąża, kamica, wady układu moczowego, cewnik w pęcherzu, obniżona odporność czy wcześniejsza antybiotykoterapia.

Dlaczego chorują głównie kobiety

Powodem są różnice anatomiczne: krótka cewka moczowa i jej bliskie sąsiedztwo z odbytem ułatwiają bakteriom dostanie się do pęcherza. Zgodnie z danymi przytaczanymi w wytycznych EAU blisko połowa kobiet przechodzi w życiu co najmniej jeden epizod zapalenia pęcherza, a jedna na trzy przed 24. rokiem życia.

Co zwiększa ryzyko

Wytyczne EAU wymieniają wśród udokumentowanych czynników ryzyka zapalenia pęcherza u kobiet:

  • aktywność seksualną, zwłaszcza kontakty z nowym partnerem,
  • stosowanie środków plemnikobójczych,
  • przebyte epizody zapalenia pęcherza, także w dzieciństwie,
  • zapalenia pęcherza w wywiadzie u matki, co wskazuje na udział czynników genetycznych.

Odrębną grupę stanowią stany kliniczne, które zmieniają przebieg zakażenia i sposób leczenia: ciąża, menopauza, kamica moczowa, wady anatomiczne lub czynnościowe dróg moczowych, zaleganie moczu po mikcji, cewnik w pęcherzu, choroby neurologiczne, źle wyrównana cukrzyca oraz obniżona odporność.

Popularne przekonania, których nie potwierdzają wytyczne

Siadanie na zimnej powierzchni, długo noszony mokry strój kąpielowy i bielizna z tworzyw sztucznych są często wymieniane jako przyczyny zapalenia pęcherza. Wytyczne nie zaliczają ich do udowodnionych czynników przyczynowych. Wychłodzenie może nasilać odczuwanie dolegliwości, ale nie jest tym samym co zakażenie bakteryjne. Podobnie brak jest podstaw, by traktować witaminę C jako sposób leczenia ostrego zakażenia poprzez zakwaszanie moczu.

Objawy zapalenia pęcherza

Do typowych objawów należą:

  • pieczenie, ból lub szczypanie przy oddawaniu moczu,
  • częste oddawanie moczu, niekiedy tylko po kilka kropli,
  • parcia naglące, czyli nagła, trudna do opanowania potrzeba oddania moczu,
  • ból lub uczucie ucisku nad spojeniem łonowym,
  • zmieniony wygląd moczu: zmętnienie, ciemniejsza barwa, wyraźny zapach,
  • widoczna krew w moczu.

Objawy alarmowe i kiedy zgłosić się pilnie

Zgodnie z wytycznymi EAU następujące objawy przemawiają za zakażeniem układowym, najczęściej odmiedniczkowym zapaleniem nerek, i wymagają pilnej konsultacji lekarskiej:

  • gorączka powyżej 38°C lub dreszcze,
  • ból w okolicy lędźwiowej, po jednej lub obu stronach,
  • nasilone nudności i wymioty,
  • wyraźne pogorszenie stanu ogólnego, osłabienie, splątanie,
  • spadek ciśnienia lub przyspieszone tętno.

Bez zwłoki do lekarza powinny zgłosić się także osoby w ciąży, osoby z cukrzycą, obniżoną odpornością, kamicą lub cewnikiem w pęcherzu, a także wszyscy, u których objawy nie ustępują mimo leczenia albo szybko nawracają.

Jak stawia się rozpoznanie

U zdrowej, nieciężarnej kobiety z typowymi objawami zapalenia pęcherza i bez upławów czy podrażnienia pochwy rozpoznanie można zwykle postawić na podstawie samego wywiadu, z dużym prawdopodobieństwem trafności. Badanie moczu testem paskowym bywa pomocne, gdy obraz kliniczny jest niejasny.

Posiew moczu nie jest potrzebny w każdym przypadku. Wytyczne wskazują sytuacje, w których jest szczególnie zalecany:

  • podejrzenie zakażenia układowego,
  • ciąża,
  • nietypowe objawy,
  • objawy, które nie ustępują lub nawracają w ciągu czterech tygodni od zakończenia leczenia,
  • wysokie ryzyko zakażenia drobnoustrojem opornym na antybiotyki,
  • rozpoznanie nawracającego zapalenia pęcherza.

Wytyczne odradzają też rutynową szeroką diagnostykę, na przykład cystoskopię czy badania obrazowe, u kobiet poniżej 40. roku życia z nawracającym zapaleniem pęcherza i bez czynników ryzyka, ponieważ rzadko wnosi coś do rozpoznania.

Leczenie

Dobór leku i czas terapii zależą od sytuacji klinicznej, wieku, płci, ciąży, chorób towarzyszących oraz miejscowej oporności bakterii, dlatego decyduje o nich lekarz. Warto znać dwie rzeczy.

Po pierwsze, współczesne schematy leczenia zapalenia pęcherza są zwykle krótkie. Wytyczne EAU wymieniają jako leczenie pierwszego wyboru u kobiet fosfomycynę z trometamolem, piwmecylinam, nitrofurantoinę i nitroksolinę, przy czym część z nich stosuje się przez kilka dni, a jeden z preparatów jednorazowo. Aminopenicyliny i fluorochinolony nie są zalecane w zapaleniu pęcherza. W Polsce w zakażeniach dolnych dróg moczowych stosuje się również furazydynę; jej dawkowanie i czas podawania określa charakterystyka produktu leczniczego oraz zalecenie lekarza.

Po drugie, wytyczne zalecają, by z pacjentkami omawiać możliwość postępowania bez antybiotyku w części przypadków zapalenia pęcherza, wraz z rzetelną informacją o sile dowodów dla poszczególnych metod. Decyzja zapada wspólnie z lekarzem.

Nie należy leczyć się na własną rękę antybiotykiem pozostałym z wcześniejszej kuracji ani przyjmować leku przepisanego innej osobie. Sprzyja to narastaniu oporności bakterii i utrudnia późniejsze leczenie.

Zakażenia przebiegające z gorączką i bólem okolicy lędźwiowej wymagają szerszej diagnostyki, w tym posiewu moczu i badań obrazowych, oraz innego leczenia niż zapalenie pęcherza.

Nawodnienie i postępowanie wspomagające

Odpowiednie nawodnienie jest rozsądnym elementem postępowania, a według wytycznych EAU u kobiet przed menopauzą zwiększona podaż płynów może zmniejszać ryzyko nawrotów. Nie ma jednak jednej liczby litrów właściwej dla każdego. Ilość płynów trzeba dopasować indywidualnie, a w niewydolności serca, chorobach nerek i przy niektórych lekach ustalić ją z lekarzem.

Żurawina wymaga ostrożnego komentarza. Przegląd badań opublikowany przez Cochrane w 2023 roku wykazał, że preparaty żurawinowe zmniejszają ryzyko nawrotów u kobiet z nawracającymi zakażeniami, u dzieci oraz u osób narażonych na zakażenia po zabiegach w obrębie pęcherza. Nie stwierdzono korzyści u pacjentek w ciąży, u osób starszych w opiece instytucjonalnej ani przy zaburzeniach opróżniania pęcherza. Wytyczne EAU wspominają o żurawinie również w kontekście łagodzenia objawów, zaznaczając jednocześnie, że jakość dowodów jest niska, a wyniki badań rozbieżne. Żurawina nie zastępuje leczenia aktywnego zakażenia.

Zakażenia nawracające

O nawracającym zapaleniu pęcherza mówi się przy co najmniej trzech epizodach w roku lub dwóch w ciągu ostatnich sześciu miesięcy. Rozpoznanie potwierdza się posiewem moczu. W tej grupie dostępne są metody zapobiegania nawrotom, dobierane indywidualnie, między innymi miejscowa estrogenoterapia u kobiet po menopauzie oraz preparaty niebędące antybiotykami. Profilaktykę antybiotykową rozważa się wtedy, gdy metody nieantybiotykowe okazały się nieskuteczne. Wybór postępowania warto omówić podczas konsultacji urologicznej lub ginekologicznej.

Źródła i literatura medyczna

← Wróć do bloga