Diabetologia

W świecie cukrzycy

Medic House

Cukrzyca jest dziś jedną z najczęstszych chorób przewlekłych na świecie. Według jedenastej edycji IDF Diabetes Atlas w 2024 roku chorowało na nią około 589 milionów dorosłych w wieku od 20 do 79 lat, czyli mniej więcej co dziewiąta osoba w tej grupie. Prognoza na 2050 rok mówi o 853 milionach.

W Polsce, według danych Narodowego Funduszu Zdrowia przytoczonych w raporcie Forum Ekspertów do spraw Cukrzycy z 2025 roku, w 2023 roku zdiagnozowaną cukrzycę miało około 3,24 miliona osób dorosłych oraz ponad 25 tysięcy osób poniżej 18. roku życia, a liczby te rosły nieprzerwanie od 2018 roku.

Czym jest cukrzyca

Cukrzyca to grupa chorób metabolicznych, w których utrzymuje się podwyższone stężenie glukozy we krwi. Dzieje się tak dlatego, że organizm albo nie wytwarza wystarczającej ilości insuliny, albo nie potrafi jej skutecznie wykorzystać, albo obie te rzeczy występują jednocześnie. Insulina jest hormonem, który umożliwia komórkom pobieranie glukozy z krwi.

Warto uporządkować dwa pojęcia, bo bywają mylone:

  • Hiperglikemia to zbyt wysokie stężenie glukozy we krwi. To ona jest istotą cukrzycy. Gdy przekroczy tak zwany próg nerkowy, glukoza zaczyna pojawiać się także w moczu.
  • Hipoglikemia, czyli niedocukrzenie, to stan odwrotny, czyli zbyt niski poziom glukozy. Nie jest istotą choroby, lecz najczęściej powikłaniem jej leczenia, zwłaszcza insuliną lub niektórymi lekami doustnymi.

Przewlekła hiperglikemia uszkadza naczynia krwionośne i nerwy, i to właśnie z tego biorą się powikłania cukrzycy.

Typy cukrzycy

Podział na „dwa rodzaje” jest zbyt uproszczony. Amerykańskie Towarzystwo Diabetologiczne (ADA) wyróżnia kilka kategorii.

Cukrzyca typu 1 powstaje wskutek autoimmunologicznego niszczenia komórek beta trzustki, które produkują insulinę. Prowadzi to do jej bezwzględnego niedoboru, więc leczenie insuliną jest konieczne od rozpoznania. Najczęściej ujawnia się u dzieci i młodych dorosłych, ale może wystąpić w każdym wieku. U części dorosłych przebiega wolniej i bywa początkowo brana za typ 2.

Cukrzyca typu 2 to połączenie insulinooporności, czyli osłabionej odpowiedzi tkanek na insulinę, z postępującym upośledzeniem jej wydzielania. Sprzyjają jej nadwaga i otyłość, mała aktywność fizyczna, obciążenie rodzinne i wiek. Dawne przekonanie, że dotyczy wyłącznie osób po czterdziestce, jest nieaktualne: coraz częściej rozpoznaje się ją u młodych dorosłych, młodzieży, a nawet dzieci.

Cukrzyca ciążowa to zaburzenie tolerancji glukozy rozpoznane po raz pierwszy w ciąży. Zwykle ustępuje po porodzie, ale zwiększa ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 w przyszłości, dlatego wymaga kontroli także po zakończeniu ciąży.

Inne specyficzne typy to między innymi cukrzyce uwarunkowane pojedynczym defektem genetycznym (na przykład MODY), cukrzyca wtórna do chorób trzustki, do zaburzeń hormonalnych, a także wywołana lekami, w tym glikokortykosteroidami, lub występująca po przeszczepieniu narządu.

Objawy

Klasyczne objawy wynikają z wysokiego stężenia glukozy:

  • wzmożone pragnienie i suchość w ustach,
  • częste oddawanie dużych ilości moczu, także w nocy,
  • niezamierzona utrata masy ciała,
  • osłabienie, senność, gorsza koncentracja,
  • zaburzenia widzenia,
  • trudniej gojące się rany,
  • nawracające zakażenia skóry, dziąseł, dróg moczowych lub grzybice narządów płciowych.

W cukrzycy typu 1 objawy narastają zwykle szybko, w ciągu tygodni. W typie 2 mogą przez lata nie występować wcale, dlatego chorobę często wykrywa się przypadkowo. Z tego powodu tak duże znaczenie mają badania przesiewowe u osób z czynnikami ryzyka.

Objawy wymagające pilnej pomocy

Szczególnej czujności wymaga podejrzenie cukrzycowej kwasicy ketonowej, stanu zagrożenia życia, który rozwija się najczęściej w cukrzycy typu 1, ale możliwy jest także w innych sytuacjach:

  • nasilone pragnienie i oddawanie moczu razem z szybko postępującym osłabieniem,
  • nudności, wymioty, ból brzucha,
  • głęboki, przyspieszony oddech,
  • zapach acetonu w wydychanym powietrzu,
  • senność, splątanie, zaburzenia świadomości.

W takiej sytuacji trzeba pilnie skontaktować się z lekarzem, a przy zaburzeniach świadomości lub ciężkim stanie wezwać pomoc pod numerem 112. Pilnej reakcji wymaga też ciężkie niedocukrzenie, czyli niedocukrzenie z zaburzeniami świadomości.

Jak rozpoznaje się cukrzycę

Rozpoznanie opiera się na badaniach laboratoryjnych krwi, a nie na samych objawach. ADA wskazuje cztery możliwe podstawy rozpoznania:

  • hemoglobina glikowana HbA1c wynosząca 6,5 procent lub więcej, czyli 48 mmol/mol; badanie odzwierciedla średnie stężenie glukozy z ostatnich około trzech miesięcy,
  • glikemia na czczo wynosząca 126 mg/dl lub więcej, czyli 7,0 mmol/l,
  • glikemia w 120. minucie doustnego testu tolerancji glukozy (OGTT) z 75 g glukozy wynosząca 200 mg/dl lub więcej, czyli 11,1 mmol/l,
  • glikemia przygodna, oznaczona o dowolnej porze, wynosząca 200 mg/dl lub więcej u osoby z klasycznymi objawami hiperglikemii.

Wartości pośrednie, czyli HbA1c od 5,7 do 6,4 procent, glikemia na czczo od 100 do 125 mg/dl oraz wynik OGTT od 140 do 199 mg/dl, oznaczają stan przedcukrzycowy. To sygnał ostrzegawczy, przy którym interwencja stylu życia daje najwięcej.

Jeżeli objawy nie są jednoznaczne, wynik trzeba potwierdzić powtórnym badaniem. Ważne zastrzeżenie: prawidłowy wynik testu obciążenia glukozą nie „wyklucza cukrzycy raz na zawsze”. Opisuje stan gospodarki węglowodanowej w chwili badania, dlatego u osób z czynnikami ryzyka badania powtarza się okresowo.

Leczenie

Leczenie dobiera lekarz indywidualnie, a poniższy opis służy zorientowaniu się w możliwościach, nie samodzielnemu doborowi terapii.

Cukrzyca typu 1 wymaga insuliny od rozpoznania, podawanej wstrzykiwaczami lub pompą insulinową. Standardem opieki stają się systemy ciągłego monitorowania glikemii, a coraz szerzej stosuje się układy automatycznego podawania insuliny.

Cukrzyca typu 2 to nie tylko „tabletki”. Podstawą pozostaje zmiana stylu życia i leczenie nadwagi, a farmakoterapia jest dziś znacznie bogatsza niż dekadę temu. Metformina nadal pełni rolę leku podstawowego, ale w standardach ADA na 2026 rok nacisk położono na wczesny dobór leków według chorób współistniejących, a nie wyłącznie według poziomu cukru. W praktyce oznacza to, że przy chorobie sercowo-naczyniowej, niewydolności serca, przewlekłej chorobie nerek lub otyłości lekarz rozważa flozyny (inhibitory SGLT2) albo analogi GLP-1 i leki o podwójnym działaniu GIP/GLP-1 już od momentu rozpoznania. Część osób z cukrzycą typu 2 wymaga z czasem również insuliny.

Kontrola leczenia obejmuje regularne badania: HbA1c, lipidogram, ocenę czynności nerek z badaniem albuminurii, badanie dna oka i stóp. Nie ma zalecenia, by każdy chory mierzył ciśnienie codziennie. Ciśnienie mierzy się na wizytach, a domowe pomiary lekarz zaleca wtedy, gdy są potrzebne, na przykład przy nadciśnieniu tętniczym lub zmianie leczenia.

Dieta

Nie istnieje jeden uniwersalny rozkład kalorii dobry dla wszystkich chorych. Sztywne podziały w rodzaju „50 procent węglowodanów, 20 procent białka, 30 procent tłuszczu” ustąpiły podejściu opartemu na jakości produktów i indywidualizacji. Praktyczne zasady, które wynikają ze stanowisk ADA:

  • podstawą są warzywa, owoce, pełne ziarna, nasiona roślin strączkowych i orzechy, czyli produkty bogate w błonnik,
  • białko może pochodzić zarówno ze źródeł zwierzęcych, jak i roślinnych; nie ma podstaw, by zalecać głównie zwierzęce,
  • ograniczenie napojów słodzonych, soków i żywności wysoko przetworzonej daje zwykle największy efekt przy najmniejszym wysiłku,
  • tłuszcze roślinne nienasycone zamiast nasyconych i tłuszczów trans,
  • wzorce żywieniowe o najlepiej udokumentowanym działaniu w zapobieganiu cukrzycy typu 2 to dieta śródziemnomorska i diety o obniżonej zawartości węglowodanów,
  • u osób z nadwagą już redukcja masy ciała o 5 do 7 procent przynosi wymierną korzyść.

Plan żywieniowy najlepiej ustalić z dietetykiem, bo musi uwzględniać leczenie, choroby współistniejące, tryb życia i preferencje. Warto też odrzucić język winy: pojedynczy posiłek nie jest „przewinieniem”, a wahania glikemii są elementem choroby, a nie dowodem złej woli pacjenta.

Powikłania

Nieleczona lub źle kontrolowana cukrzyca prowadzi do powikłań, którym w dużej mierze można zapobiegać:

  • oczy: retinopatia cukrzycowa, obrzęk plamki, ryzyko utraty wzroku,
  • nerki: przewlekła choroba nerek, w skrajnych przypadkach wymagająca dializ,
  • nerwy: neuropatia z mrowieniem, bólem i utratą czucia, sprzyjająca rozwojowi zespołu stopy cukrzycowej,
  • serce i naczynia: choroba wieńcowa, zawał serca, udar mózgu, niewydolność serca, miażdżyca tętnic kończyn dolnych,
  • inne, w tym stłuszczeniowa choroba wątroby, częstsze zakażenia i gorsze gojenie ran.

Regularne badania kontrolne służą właśnie temu, żeby wychwycić te zmiany wcześnie, kiedy leczenie jest najskuteczniejsze.

Cukrzyca jest chorobą przewlekłą, ale dobrze prowadzona pozwala na normalne życie zawodowe i rodzinne. Punktem wyjścia jest konsultacja diabetologiczna lub internistyczna, a przy planowaniu diety pomoc dietetyka.

Źródła i literatura medyczna

← Wróć do bloga