Ginekologia

Torbiele jajnika, przyczyny, objawy, leczenie

Medic House

Torbiel jajnika to przestrzeń otoczona ścianą, wypełniona płynem, która powstaje w jajniku lub na jego powierzchni. Torbiele są bardzo częste, u kobiet przed menopauzą w większości powstają w związku z prawidłowym cyklem miesiączkowym i samoistnie zanikają. Zdecydowana większość zmian ma charakter łagodny.

Torbiel prosta a zmiana złożona

To rozróżnienie jest ważniejsze niż sam rozmiar, bo od niego zależy dalsze postępowanie.

Torbiel prosta ma cienką, gładką ścianę, jedną komorę i zawiera wyłącznie płyn. W badaniu ultrasonograficznym nie widać w niej przegród, części litych ani przepływu naczyniowego wewnątrz zmiany.

Zmiana złożona przydatków to torbiel lub guz, w którym widoczne są przegrody, obszary lite, wypustki brodawkowate albo niejednorodna zawartość. Taki obraz nie oznacza od razu nowotworu, ale wymaga dokładniejszej oceny, czasem badania rezonansem magnetycznym lub konsultacji w ośrodku specjalistycznym.

Najczęstsze rodzaje torbieli

  • Torbiele czynnościowe, czyli pęcherzykowe i ciałka żółtego. Są najczęstsze i wynikają z normalnego przebiegu cyklu: pęcherzyk nie pęka w czasie owulacji albo ciałko żółte wypełnia się płynem lub krwią. Zwykle ustępują samoistnie w ciągu kilku tygodni.
  • Endometrioma, czyli torbiel endometrialna, nazywana też czekoladową. Powstaje w przebiegu endometriozy i zawiera zmienioną krew.
  • Potworniak dojrzały, czyli torbiel dermoidalna. Rozwija się z komórek rozrodczych i może zawierać tkanki takie jak łój, włosy, a niekiedy zawiązki zębów.
  • Torbielakogruczolaki (cystadenoma), łagodne guzy wywodzące się z powierzchni jajnika, które potrafią osiągać duże rozmiary.

Objawy

Większość torbieli nie daje żadnych dolegliwości i wykrywa się je przypadkowo, przy badaniu ginekologicznym lub USG wykonanym z innego powodu. Jeśli objawy występują, są to najczęściej:

  • tępy, gniotący ból lub uczucie ucisku w podbrzuszu, zwykle po jednej stronie,
  • ból nasilający się przy wysiłku lub w czasie stosunku,
  • uczucie pełności i wzdęcia,
  • częstsze parcie na pęcherz przy dużych zmianach uciskających pęcherz,
  • nieregularne miesiączki lub plamienia.

Bóle głowy nie należą do typowych objawów torbieli jajnika i nie powinny być z nimi automatycznie wiązane.

Objawy alarmowe: skręt lub pęknięcie

Torbiel może ulec skrętowi razem z jajnikiem albo pęknąć, i wtedy potrzebna jest pilna pomoc. Wskazują na to:

  • nagły, silny ból po jednej stronie podbrzusza, często zaczynający się gwałtownie,
  • nudności i wymioty towarzyszące bólowi,
  • zasłabnięcie, zawroty głowy, bladość, przyspieszone tętno,
  • gorączka,
  • narastający ból, który nie ustępuje w spoczynku.

W takiej sytuacji należy niezwłocznie zgłosić się na ostry dyżur ginekologiczny, a przy ciężkim stanie wezwać pomoc pod numerem 112. Skręt jajnika jest stanem nagłym, bo utrudniony dopływ krwi może doprowadzić do jego martwicy.

Rozpoznanie

Podstawowym badaniem jest ultrasonografia przezpochwowa. Pozwala ocenić wielkość zmiany, liczbę komór, grubość ściany, obecność przegród i części litych, a także unaczynienie. To właśnie te cechy, a nie sam rozmiar, decydują o dalszym postępowaniu. USG ginekologiczne TV wykonuje się przy dolegliwościach, przy zmianie wyczuwalnej w badaniu oraz w celu kontroli znanej już torbieli.

Badanie USG u wszystkich zdrowych kobiet nie jest jednak skutecznym badaniem przesiewowym w kierunku raka jajnika. Amerykańska grupa ekspertów USPSTF odradza takie badania przesiewowe u kobiet bez objawów i bez obciążenia dziedzicznego, ponieważ ani ultrasonografia przezpochwowa, ani oznaczanie CA-125, ani ich połączenie nie zmniejszają umieralności z powodu raka jajnika, a generują wyniki fałszywie dodatnie prowadzące do niepotrzebnych operacji. Nie jest to argument przeciwko regularnym wizytom ginekologicznym, tylko przeciwko traktowaniu USG jako testu przesiewowego na raka jajnika.

Marker CA-125 ma istotne ograniczenia, o których warto wiedzieć. Royal College of Obstetricians and Gynaecologists wskazuje, że u kobiet przed menopauzą jest on zawodny w odróżnianiu zmian łagodnych od złośliwych, bo bywa podwyższony w wielu stanach niezłośliwych: w endometriozie, adenomiozie, przy mięśniakach macicy i w stanach zapalnych miednicy. Do tego jest markerem głównie raka nabłonkowego jajnika i bywa podwyższony jedynie u około połowy chorych we wczesnym stadium. Dlatego przy wyraźnym obrazie prostej torbieli u kobiety przed menopauzą oznaczanie CA-125 zwykle nie jest potrzebne. Inaczej jest po menopauzie oraz przy zmianach złożonych, gdzie marker służy do szacowania ryzyka razem z obrazem USG i stanem menopauzalnym.

Postępowanie przed menopauzą

Wiele prostych torbieli u kobiet przed menopauzą zanika samoistnie, zwykle w ciągu dwóch do trzech cykli. Dlatego podstawową opcją jest obserwacja z kontrolnym badaniem USG, a nie natychmiastowe leczenie.

Wytyczne RCOG porządkują to następująco: bezobjawowe torbiele proste o średnicy poniżej 50 mm zwykle nie wymagają kontroli, zmiany o średnicy od 50 do 70 mm kontroluje się badaniem USG mniej więcej raz w roku, a przy zmianach powyżej 70 mm rozważa się dodatkową diagnostykę obrazową lub leczenie operacyjne, między innymi dlatego, że duże torbiele trudniej ocenić w całości ultrasonografią. Torbiel, która utrzymuje się lub powiększa przez kilka cykli, najprawdopodobniej nie jest zmianą czynnościową i wymaga dalszej oceny.

Dwie kwestie wymagają sprostowania, bo często pojawiają się w poradnikach.

Tabletka antykoncepcyjna nie przyspiesza zaniku istniejącej torbieli. RCOG stwierdza to jednoznacznie, powołując się na przegląd Cochrane: w badaniach z randomizacją torbiele nie ustępowały szybciej u kobiet przyjmujących złożoną tabletkę antykoncepcyjną niż w grupie kontrolnej. Antykoncepcja hormonalna bywa stosowana w innym celu, na przykład by zapobiegać powstawaniu kolejnych torbieli czynnościowych lub w leczeniu endometriozy, ale to inne wskazanie.

Nie jest prawdą, że „duże torbiele wymagają operacji”, a małe leczy się hormonalnie. Decyzja zależy od kilku rzeczy jednocześnie: wieku pacjentki, tego czy jest przed menopauzą czy po niej, obrazu zmiany w USG, jej wielkości, obecności dolegliwości, tego czy zmiana się utrzymuje lub powiększa, a także planów rozrodczych. Jeśli operacja jest potrzebna, preferowaną metodą przy zmianach o cechach łagodnych jest laparoskopia, która wiąże się z mniejszym obciążeniem i szybszym powrotem do zdrowia.

Po menopauzie sytuacja wygląda inaczej

Po menopauzie nie ma już cykli owulacyjnych, więc torbiele czynnościowe praktycznie nie powstają. Każdą zmianę ocenia się w związku z tym ostrożniej i zwykle z oznaczeniem CA-125 oraz wyliczeniem wskaźnika ryzyka złośliwości, który łączy wynik markera, obraz USG i stan menopauzalny.

Nie znaczy to, że każda torbiel po menopauzie wymaga operacji. Zgodnie z aktualizacją wytycznych RCOG dotyczących torbieli jajnika u kobiet po menopauzie jednostronne, jednokomorowe torbiele proste o średnicy do 3 cm nie wymagają rutynowej kontroli. Pozostałe zmiany ocenia się indywidualnie, a przy podwyższonym ryzyku kieruje do ośrodka o odpowiednim doświadczeniu.

Kiedy zgłosić się do ginekologa

Do lekarza warto zgłosić się przy utrzymujących się dolegliwościach w podbrzuszu, zmianie charakteru miesiączek, uczuciu rozpierania i wzdęcia utrzymującym się przez tygodnie, bólu przy współżyciu oraz zawsze wtedy, gdy torbiel została już rozpoznana i minął termin zaleconej kontroli. Przy nagłym silnym bólu obowiązuje postępowanie opisane wyżej, czyli pilna pomoc.

Źródła i literatura medyczna

← Wróć do bloga