Ginekologia

Palenie papierosów a ciąża

Medic House

Palenie tytoniu w ciąży jest jednym z najlepiej udokumentowanych i jednocześnie najbardziej możliwych do wyeliminowania czynników ryzyka powikłań. Dobra wiadomość jest taka, że rzucenie palenia pomaga na każdym etapie ciąży, a im wcześniej, tym większa korzyść.

Jeśli paliłaś, zanim dowiedziałaś się o ciąży, nie ma sensu rozpamiętywać dotychczasowej ekspozycji. Liczy się to, co zrobisz teraz.

Uzależnienie od nikotyny nie jest kwestią charakteru

To ważne, bo wokół palenia w ciąży narosło sporo oceniania. Uzależnienie od nikotyny ma dwa komponenty:

  • biologiczny, związany z działaniem nikotyny na układ nagrody w mózgu i z rozwojem tolerancji,
  • behawioralny i psychologiczny, czyli nawyki, sytuacje i emocje powiązane z sięganiem po papierosa.

Po odstawieniu papierosów naprawdę występują objawy zespołu abstynencyjnego, a nie tylko wrażenia „wytworzone przez psychikę”. Amerykańskie Centrum Kontroli i Prewencji Chorób wymienia wśród nich: silną potrzebę zapalenia, drażliwość i złość, niepokój i obniżony nastrój, trudności z koncentracją, problemy ze snem oraz zwiększony apetyt. Zwykle trwają od kilku dni do kilku tygodni i stopniowo słabną.

Wiedza o tym jest praktyczna: objawy nie oznaczają porażki ani słabej woli, tylko przewidywalny etap, przez który łatwiej przejść z odpowiednim wsparciem.

Jak dym tytoniowy działa na ciążę

Warto rozdzielić trzy mechanizmy, zamiast mówić ogólnie o „truciznach”.

Tlenek węgla zawarty w dymie łączy się z hemoglobiną znacznie silniej niż tlen i w ten sposób zmniejsza zdolność krwi do przenoszenia tlenu. Skutkiem jest gorsze zaopatrzenie w tlen tkanek matki i płodu.

Nikotyna działa na układ krążenia, między innymi obkurczając naczynia krwionośne, co dodatkowo pogarsza przepływ krwi w łożysku.

Pozostałe składniki dymu. Dym tytoniowy jest mieszaniną licznych substancji toksycznych i rakotwórczych, które przenikają do organizmu ciężarnej i docierają do płodu.

Udokumentowane ryzyka

Poniższe następstwa opisują wzrost ryzyka, a nie pewność, że wystąpią u konkretnego dziecka. Według danych Centrum Kontroli i Prewencji Chorób palenie w ciąży zwiększa ryzyko:

  • zaburzeń wzrastania płodu i niskiej masy urodzeniowej, także w ciąży donoszonej,
  • porodu przedwczesnego, przed 37. tygodniem,
  • powikłań łożyskowych: łożyska przodującego, przedwczesnego oddzielenia łożyska oraz przedwczesnego pęknięcia błon płodowych,
  • ciąży pozamacicznej,
  • urodzenia martwego dziecka,
  • niektórych wad wrodzonych, przede wszystkim rozszczepu wargi i podniebienia,
  • zespołu nagłego zgonu niemowlęcia (SIDS) już po urodzeniu.

Dym tytoniowy wpływa też na rozwijające się płuca i mózg dziecka, a skutki mogą utrzymywać się w dzieciństwie i okresie dojrzewania.

Dla porządku: z wcześniejszej wersji tego tekstu usunęliśmy alergie i „skłonność do nałogów w dorosłym życiu”. Takie związki opisywano w badaniach obserwacyjnych, w których trudno oddzielić wpływ palenia od innych czynników, więc przedstawianie ich jako prostego następstwa przyczynowego byłoby nadinterpretacją.

Nie ma bezpiecznej liczby papierosów

Europejskie wytyczne leczenia uzależnienia od tytoniu, dostępne także po polsku, stawiają sprawę jednoznacznie: ograniczenie do kilku papierosów dziennie nie jest akceptowalnym celem, a celem pozostaje całkowite zaprzestanie palenia, najlepiej przed końcem pierwszego trymestru.

Nie oznacza to, że pojedynczy papieros „trwale uszkadza” ciążę. Oznacza, że nie da się wskazać dawki bezpiecznej, a ryzyko rośnie wraz z liczbą papierosów i czasem palenia. Dlatego każde ograniczenie jest lepsze niż nic, ale celem jest zero.

Bierne palenie i dom wolny od dymu

Ekspozycja na dym z papierosów innych osób również wiąże się ze zwiększonym ryzykiem powikłań ciąży i problemów zdrowotnych u dziecka, w tym zespołu nagłego zgonu niemowlęcia. Dlatego warto, by mieszkanie i samochód pozostały wolne od dymu, a nie tylko „przewietrzone”. Palenie na balkonie czy przy uchylonym oknie nie eliminuje narażenia domowników, choć je zmniejsza.

To także dobry moment, by rozmowę o rzuceniu palenia podjąć wspólnie z partnerem i domownikami.

E-papierosy i inne produkty nikotynowe

E-papierosy, podgrzewacze tytoniu, woreczki nikotynowe i podobne produkty nie są bezpieczną alternatywą dla papierosów w ciąży. Nikotyna sama w sobie wpływa na rozwijający się układ nerwowy i na krążenie łożyskowe, a skład aerozoli nie jest obojętny.

Zalecenia położnicze mówią o zaprzestaniu używania tytoniu i nikotyny w każdej postaci, dlatego nie należy samodzielnie przechodzić z papierosów na te produkty w przekonaniu, że to rozwiązanie problemu.

Jak wygląda pomoc w rzucaniu palenia w ciąży

Tu trzeba sprostować nieprawdziwe zdanie z wcześniejszej wersji tego artykułu: nie jest prawdą, że w ciąży „wszelkie farmaceutyczne terapie antynikotynowe są zabronione”. Sytuacja wygląda inaczej.

Podstawą są interwencje behawioralne. Zarówno zalecenia Amerykańskiego Towarzystwa Położników i Ginekologów, jak i wytyczne europejskie wskazują wsparcie psychologiczne i poradnictwo jako postępowanie pierwszego wyboru, z wysokim poziomem dowodów. Obejmuje ono między innymi naukę radzenia sobie z głodem nikotynowym, pracę nad sytuacjami wyzwalającymi, planowanie i monitorowanie postępów.

Nikotynowa terapia zastępcza jest jedynym lekiem przebadanym u kobiet w ciąży, a dowody jej skuteczności w tej grupie są niejednoznaczne. Nie jest to coś, co pacjentka powinna wdrażać samodzielnie. Może natomiast zostać rozważona indywidualnie, po rozmowie z lekarzem o ryzyku dalszego palenia i o potencjalnym ryzyku samego leczenia, przy odpowiednim nadzorze. Zalecenia amerykańskie podchodzą do tego ostrożniej niż europejskie, wskazując na niewystarczające dowody i ograniczając rozważanie takiego leczenia do osób zdecydowanych na całkowite zaprzestanie palenia. O tej różnicy warto wiedzieć, bo w internecie spotyka się obie wersje.

Wareniklina i bupropion nie są zalecane w ciąży. Decyzje dotyczące jakiegokolwiek leczenia farmakologicznego podejmuje lekarz, a nie pacjentka na podstawie artykułu.

Jak zwiększyć szansę na rzucenie palenia

  • Powiedz o paleniu lekarzowi lub położnej. To nie jest pytanie oceniające, tylko punkt wyjścia do zaproponowania konkretnej pomocy.
  • Wypisz sytuacje, w których sięgasz po papierosa: kawa, stres, telefon, droga do pracy, i zaplanuj, co zrobisz zamiast tego.
  • Ustal datę rzucenia i usuń z domu papierosy, popielniczki i zapalniczki.
  • Poproś o wsparcie partnera i domowników, zwłaszcza jeśli palą; wspólne rzucanie zwiększa szanse obojga.
  • Korzystaj z profesjonalnego poradnictwa, także telefonicznego. Wsparcie wyraźnie zwiększa skuteczność w porównaniu z próbą „na siłę woli”.
  • Potknięcie nie przekreśla całej próby. Większość osób potrzebuje kilku podejść, zanim uda się na stałe.

Gdzie szukać wsparcia

W Polsce działa bezpłatna Ogólnopolska Telefoniczna Poradnia Pomocy Palącym prowadzona przez Narodowy Instytut Onkologii: 801 108 108 z telefonów stacjonarnych oraz 22 211 80 15 z komórkowych, od poniedziałku do piątku w godzinach 9 do 21 i w soboty od 9 do 15. Możliwy jest także dłuższy kontakt z terapeutą.

Temat warto poruszyć również podczas wizyty ginekologicznej, bo opieka nad ciążą jest dobrym momentem, by zaplanować konkretne wsparcie.

Źródła i literatura medyczna

← Wróć do bloga