Ginekologia

Menopauza: jak złagodzić jej objawy?

Medic House

Menopauza to naturalny etap życia, a nie choroba. Nie znaczy to jednak, że z jej objawami trzeba sobie radzić samodzielnie: część z nich da się skutecznie leczyć, a niektóre wymagają diagnostyki.

Menopauza, perimenopauza, klimakterium: trzy różne słowa

Menopauza to jedno konkretne zdarzenie: ostatnia miesiączka w życiu kobiety. Rozpoznaje się ją z perspektywy czasu, bo dopiero brak kolejnych krwawień pokazuje, że ta miesiączka była ostatnia. Zgodnie z wytycznymi brytyjskiego National Institute for Health and Care Excellence u zdrowej kobiety w wieku 45 lat lub starszej, która nie stosuje antykoncepcji hormonalnej, menopauzę rozpoznaje się zwykle po co najmniej 12 miesiącach bez miesiączki.

Perimenopauza to okres zmian prowadzących do menopauzy. Jajniki pracują coraz mniej regularnie, zmienia się rytm i obfitość cykli, a często właśnie wtedy pojawiają się pierwsze uderzenia gorąca. Ten etap może trwać kilka lat i kończy się dopiero wraz z menopauzą.

„Klimakterium” to starsze, potoczne określenie całego okresu przejściowego. Nie jest synonimem menopauzy, dlatego w tym tekście rozdzielamy oba pojęcia: perimenopauza to droga, menopauza to punkt na tej drodze.

Kiedy to się dzieje? Brytyjska służba zdrowia podaje, że menopauza dotyczy zwykle kobiet między 45. a 55. rokiem życia, ale może wystąpić wcześniej lub później. Różnice między kobietami są duże i są zjawiskiem normalnym. Wytyczne NICE zwracają uwagę, że u części kobiet, między innymi z niektórych grup etnicznych oraz z niektórymi chorobami przewlekłymi, menopauza wypada wcześniej.

Warto też od razu odrzucić jedno sformułowanie. Menopauza nie jest „początkiem starzenia się”. NICE opisuje ją jako przejście, etap życia, który przypada zwykle w jego środku. To zmiana hormonalna o konkretnych następstwach, a nie granica, po której coś się kończy.

Objawy

Nasilenie objawów bywa bardzo różne: od ledwie zauważalnych po takie, które utrudniają pracę i sen. Najczęściej występują:

  • uderzenia gorąca i nocne poty,
  • zaburzenia snu, często wybudzanie się w nocy,
  • zmiany rytmu cyklu w perimenopauzie: krwawienia rzadsze, częstsze, obfitsze lub skąpsze,
  • wahania nastroju, drażliwość, objawy obniżonego nastroju,
  • problemy z koncentracją i pamięcią,
  • suchość pochwy, pieczenie i podrażnienie,
  • ból podczas współżycia i spadek ochoty na seks,
  • objawy ze strony układu moczowego: dyskomfort lub pieczenie przy oddawaniu moczu, częstsze parcia, nawracające zakażenia,
  • bóle stawów i mięśni.

Jak się to rozpoznaje: zwykle bez badań hormonalnych

To zaskakuje wiele pacjentek. U kobiet w wieku 45 lat i starszych, z typowymi objawami, rozpoznanie perimenopauzy i menopauzy jest kliniczne, czyli stawia się je na podstawie wywiadu, bez badań laboratoryjnych. NICE wprost odradza w tej grupie oznaczanie hormonu antymüllerowskiego, estradiolu, inhibin, a także liczenie pęcherzyków antralnych i mierzenie objętości jajników.

Ta zasada nie obejmuje jednak wszystkich. Inaczej postępuje się, gdy:

  • kobieta ma od 40 do 45 lat i objawom towarzyszy zmiana rytmu cyklu; wtedy można rozważyć oznaczenie FSH,
  • kobieta ma mniej niż 40 lat i podejrzewa się przedwczesną niewydolność jajników,
  • obraz jest nietypowy albo objawy mogą mieć inną przyczynę,
  • kobieta przyjmuje antykoncepcję hormonalną lub inne leczenie hormonalne, które zaciera obraz. NICE zaznacza, że u osób stosujących złożoną antykoncepcję albo progestagen w dużej dawce oznaczanie FSH nie ma sensu.

Menopauzalna terapia hormonalna (MHT, często nadal nazywana HTZ)

Nazwa „hormonalna terapia zastępcza” jest myląca, bo niczego nie „zastępuje”. Dziś mówi się raczej o menopauzalnej terapii hormonalnej, po polsku spotyka się też skrót HTM, a w piśmiennictwie anglojęzycznym MHT lub HT.

Jest to najskuteczniejsze leczenie uderzeń gorąca i nocnych potów. NICE zaleca zaproponowanie jej kobietom z objawami naczynioruchowymi, a stanowisko The Menopause Society z 2022 roku stwierdza, że terapia hormonalna pozostaje najskuteczniejszym leczeniem zarówno objawów naczynioruchowych, jak i zespołu moczowo-płciowego menopauzy.

Nie jest natomiast terapią dobrą dla wszystkich ani złą dla wszystkich. Bilans korzyści i ryzyka zależy od wieku, czasu, jaki upłynął od menopauzy, wywiadu chorobowego, drogi podania i indywidualnych czynników ryzyka:

  • u kobiet poniżej 60. roku życia lub w ciągu 10 lat od menopauzy, bez przeciwwskazań, bilans jest korzystny dla leczenia dokuczliwych objawów naczynioruchowych i zapobiegania utracie masy kostnej,
  • przy rozpoczynaniu terapii później bilans jest mniej korzystny, bo rośnie bezwzględne ryzyko choroby wieńcowej, udaru, żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej i otępienia,
  • przy zwiększonym ryzyku zakrzepowym, w tym przy BMI powyżej 30, NICE każe rozważyć drogę przezskórną zamiast doustnej.

Kobieta z zachowaną macicą, która przyjmuje estrogen działający na cały organizm, potrzebuje zwykle także progestagenu. Powód jest prosty: sam estrogen pobudza błonę śluzową macicy do rozrostu, co zwiększa ryzyko rozrostu i raka endometrium, a progestagen temu przeciwdziała. Po usunięciu macicy stosuje się samą estrogenoterapię. Dobór preparatów, dawek i schematu należy do lekarza i nie opisujemy go tutaj.

Terapia jest dobierana indywidualnie i wymaga okresowej ponownej oceny. NICE przewiduje wizytę kontrolną po 3 miesiącach, potem raz w roku, a przy każdej z nich ponowne omówienie korzyści i ryzyka. Warto wiedzieć, że po odstawieniu objawy mogą wrócić i że leczenie można wznowić.

Fitoestrogeny i preparaty ziołowe: co naprawdę wiadomo

Fitoestrogeny to związki roślinne o słabym działaniu podobnym do estrogenów, obecne między innymi w soi, roślinach strączkowych i siemieniu lnianym. Jedzenie tych produktów jest normalnym elementem zdrowej diety i nikt nie musi ich unikać. Co innego traktowanie ich jak leku.

Fitohormony nie są równoważną alternatywą dla terapii hormonalnej, a dane na ich temat są niejednoznaczne:

  • stanowisko The Menopause Society z 2023 roku dotyczące leczenia niehormonalnego nie rekomenduje produktów sojowych, ekstraktów z soi ani metabolitu soi zwanego equolem, a także suplementów i preparatów ziołowych, jako leczenia uderzeń gorąca. Dla pluskwicy groniastej uznano dowody za niewystarczające,
  • NICE formułuje to ostrożniej: pewne dane wskazują, że izoflawony lub pluskwica groniasta mogą łagodzić objawy naczynioruchowe, ale preparatów jest wiele, różnią się między sobą, ich bezpieczeństwo jest niepewne i opisano interakcje z lekami,
  • polski Zespół Ekspertów Polskiego Towarzystwa Menopauzy i Andropauzy stwierdza, że metaanalizy nie dają jednoznacznych dowodów skuteczności, ale też nie dowodzą nieskuteczności, i uznaje, że warto rozważyć fitoestrogeny u kobiet, u których jakość życia wyraźnie się pogorszyła, a które nie mogą lub nie chcą stosować terapii hormonalnej.

Zamiast straszyć „przedawkowaniem”, trzeba powiedzieć rzecz konkretniejszą: preparaty roślinne mogą mieć działania niepożądane, różnią się składem między producentami i wchodzą w interakcje z lekami. Dziurawiec wchodzi w poważne interakcje między innymi z tamoksyfenem, lekami przeciwkrzepliwymi i przeciwpadaczkowymi. Preparaty z pluskwicy groniastej w części krajów muszą zawierać ostrzeżenie, by odstawić je i skontaktować się z lekarzem przy objawach mogących świadczyć o kłopotach z wątrobą, takich jak ból brzucha, ciemny mocz czy zażółcenie skóry.

Szczególna ostrożność dotyczy kobiet z nowotworem hormonozależnym w wywiadzie lub z wysokim ryzykiem raka piersi. NICE zaleca w tej grupie omówienie wszystkich możliwości leczenia i skierowanie do specjalisty od menopauzy, a preparatów o działaniu estrogenowym nie należy przyjmować na własną rękę. Decyzję podejmuje się razem z lekarzem prowadzącym leczenie onkologiczne.

Metody niehormonalne o lepszych dowodach

Terapia poznawczo-behawioralna dostosowana do menopauzy. NICE zaleca rozważyć ją przy objawach naczynioruchowych: jako uzupełnienie terapii hormonalnej, jako opcję przy przeciwwskazaniach do niej albo dla kobiet, które wolą jej nie przyjmować. Ta sama metoda jest rekomendowana przy problemach ze snem towarzyszących uderzeniom gorąca oraz przy objawach obniżonego nastroju, które nie spełniają kryteriów rozpoznania depresji. The Menopause Society zalicza terapię poznawczo-behawioralną i hipnozę kliniczną do metod niehormonalnych o najlepiej udokumentowanym działaniu. Terapia może mieć formę spotkań indywidualnych, grupowych, zdalnych albo materiałów samopomocowych.

Leki niehormonalne. NICE nie zaleca rutynowego stosowania leków z grupy SSRI i SNRI ani klonidyny jako leczenia pierwszego rzutu samych uderzeń gorąca, natomiast The Menopause Society wymienia SSRI, SNRI i gabapentynę wśród opcji o udokumentowanym działaniu. To leki na receptę, z własnymi przeciwwskazaniami i działaniami niepożądanymi. Nie są produktami do samodzielnego wyboru: decyzję o ich zastosowaniu podejmuje lekarz i on dobiera preparat.

Fezolinetant. To lek działający na ośrodek termoregulacji w mózgu, opracowany właśnie pod kątem objawów naczynioruchowych. NICE w 2026 roku zarekomendowało go jako opcję leczenia umiarkowanych i ciężkich objawów naczynioruchowych, gdy terapia hormonalna jest nieodpowiednia. W kontekście polskim trzeba dopowiedzieć trzy rzeczy. Lek jest dopuszczony do obrotu w Unii Europejskiej od grudnia 2023 roku pod nazwą Veoza, więc jest dostępny także w Polsce i wydawany wyłącznie na receptę. Rekomendacja NICE dotyczy brytyjskiego systemu ochrony zdrowia i nie przesądza o refundacji w Polsce. Po zgłoszeniach ciężkiego polekowego uszkodzenia wątroby Europejska Agencja Leków wprowadziła w 2025 roku obowiązek oznaczenia prób wątrobowych przed rozpoczęciem leczenia i co miesiąc przez pierwsze trzy miesiące, a pacjentki powinny natychmiast szukać pomocy przy objawach takich jak żółtaczka, ciemny mocz, świąd, nudności, brak apetytu czy ból brzucha.

Suchość pochwy i objawy moczowe: zespół moczowo-płciowy menopauzy

Te dolegliwości są częste, a jednocześnie najrzadziej zgłaszane lekarzowi. W odróżnieniu od uderzeń gorąca zwykle nie ustępują z czasem samoistnie, a bez leczenia raczej się nasilają.

Możliwości jest kilka i można je łączyć:

  • Nawilżacze i lubrykanty bez hormonów. NICE zaleca je rozważyć, gdy estrogen miejscowy jest przeciwwskazany albo kobieta woli go nie stosować, a u pacjentek po raku piersi wskazuje je jako postępowanie pierwszego wyboru.
  • Estrogen dopochwowy. NICE zaleca zaproponować go kobietom z objawami moczowo-płciowymi, również tym, które już przyjmują terapię ogólnoustrojową. Ma to praktyczne uzasadnienie: polskie opracowanie eksperckie podaje, że terapia systemowa nie usuwa objawów miejscowych u mniej więcej 30 do 40% pacjentek.
  • Preparat miejscowy to nie to samo co terapia ogólnoustrojowa. Estrogen podany dopochwowo działa przede wszystkim miejscowo, a do krwi przenika go minimalna ilość w porównaniu z terapią systemową, więc ekspozycja całego organizmu jest znacznie mniejsza. Polskie rekomendacje dodają, że terapia miejscowa nie wymaga dodawania progestagenu.

Jedna uwaga o metodach reklamowanych w gabinetach estetycznych: NICE zaleca nie stosować laseroterapii dopochwowej w leczeniu objawów moczowo-płciowych menopauzy poza badaniami klinicznymi.

Styl życia: ważny, ale nie zamiast leczenia

W okresie menopauzy rośnie znaczenie dwóch rzeczy: zdrowia kości i zdrowia serca. Dlatego warto zadbać o regularną aktywność fizyczną, w tym ćwiczenia utrzymujące masę i siłę mięśni, o prawidłową masę ciała, o niepalenie, o ograniczenie alkoholu oraz o udział w badaniach przesiewowych zgodnych z zaleceniami krajowymi. NICE wprost zaleca rozmowę o zdrowiu kości przy rozpoznaniu i przy wizytach kontrolnych.

Trzeba jednak być uczciwym co do skutków. Same zmiany stylu życia nie usuwają uderzeń gorąca. The Menopause Society zaliczyła ćwiczenia, jogę, techniki relaksacyjne, unikanie czynników wyzwalających i metody chłodzenia do postępowania bez wystarczających dowodów skuteczności wobec objawów naczynioruchowych. Ich wartość dla zdrowia ogólnego jest realna, ale to inny cel niż zniesienie objawów.

Kiedy warto zgłosić się do lekarza

  • Objawy utrudniają codzienne funkcjonowanie, pracę lub sen.
  • Chcesz omówić terapię hormonalną, swoje przeciwwskazania albo wątpliwości po lekturze sprzecznych informacji.
  • Leczenie nie przynosi poprawy albo pojawiły się działania niepożądane.
  • Pojawiło się nieplanowane krwawienie w trakcie terapii hormonalnej poza pierwszymi 6 miesiącami leczenia lub poza 3 miesiącami od zmiany dawki albo preparatu.

Krwawienie po menopauzie wymaga osobnego potraktowania. Każde krwawienie z dróg rodnych po 12 miesiącach bez miesiączki nie jest typowym objawem menopauzy i wymaga diagnostyki. Wytyczne NICE dotyczące podejrzenia nowotworu zaliczają niewyjaśnione krwawienie po menopauzie u kobiet od 55. roku życia do ścieżki pilnej diagnostyki onkologicznej, a u młodszych każą taką ścieżkę rozważyć. Nie odkładaj tej wizyty.

Menopauza przed 40. rokiem życia to osobna sytuacja. Mówi się wtedy o przedwczesnej niewydolności jajników. Rozpoznanie opiera się na objawach oraz dwukrotnym oznaczeniu FSH w odstępie od 4 do 6 tygodni, a nie na jednym badaniu, i wymaga oceny specjalistycznej. NICE zaleca w tej grupie leczenie hormonalne, terapią menopauzalną albo złożoną antykoncepcją hormonalną, zwykle co najmniej do przeciętnego wieku menopauzy, między innymi ze względu na ochronę kości. Warto pamiętać, że sama terapia menopauzalna nie jest metodą antykoncepcji. Menopauza między 40. a 44. rokiem życia bywa nazywana wczesną i NICE zaleca zaproponowanie wsparcia psychologicznego kobietom, dla których to rozpoznanie jest obciążające.

Objawy menopauzy warto omówić na konsultacji ginekologicznej, a przy wątpliwościach dotyczących gospodarki hormonalnej pomocna bywa też konsultacja endokrynologiczna.

Źródła i literatura medyczna

← Wróć do bloga